Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары.
Адам әрекеті Қазақстанның табиғи ландшафттарына қатты әсер етті. Өзендер мен көлдер тартылып әрі ластанып жатыр, атмосфераға өнеркәсіптік қалдықтар шығарылуда, бұның бәрі Қазақстан экожүйесін бұзады. Ландшафтты қорғау қажет, ол үшін Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары — қорықтар, ұлттық саябақтар мен табиғи резерваттар ұйымдастырылған. Қазақстан қорықтары — адамның шаруашылық пайдалануынан мәңгілікке алынып тасталған жер учаскелері.
Қазақстандағы қорық аймақтарының негізгі міндеттері — көрікті ландшафтты табиғи қалпында сақтау; өсімдіктер мен жануарлар дүниесін зерттеу; сирек кездесетін әрі жойылып бара жатқан көптеген жануарлар мен өсімдіктер түрлерінің санын қалпына келтіруге қажетті жағдай жасау. Қорықтардың аумағына демалушылар мен туристердің келуіне тыйым салынған, ал ұлттық саябақтарда кейбір аумақтарды бұқаралық демалысқа пайдалануға рұқсат етіледі, ол үшін арнайы орындар бөлініп, туристерге арналған арнайы бағыттар әзірленген. Табиғи қаумалдарда тыйым тек адамның шаруашылық әрекетінің белгілі бір түрлеріне ғана, мысалы аң аулау мен балық аулауға салынады.
Қазақстанда 10 қорық, 12 ұлттық саябақ және 5 табиғи резерват бар. Қазақстанда Марқакөл ұлттық қорығы, Батыс Алтай ұлттық қорығы, Үстірт қорығы, Ақсу-Жабағылы қорығы, Алматы мемлекеттік табиғи қорығы, Наурзым мемлекеттік табиғи қорығы, Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығы, Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы, Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы, Қаратау мемлекеттік қорығы орналасқан. Ұлттық саябақтар: «Алтынемел», Баянауыл, «Бұйратау», «Бурабай», Жоңғар-Алатау, Іле-Алатау, Қарқаралы, Катонқарағай, «Көкшетау», «Көлсай көлдері», Сайрам-Өгем, Шарын ұлттық саябағы. Резерваттар: «Ақжайық», «Алтын Дала», «Ертіс орманы», Ырғыз-Торғай, «Семей орманы».
Қазақстанның Алматы мемлекеттік табиғи қорығы.
Алматы мемлекеттік табиғи қорығы Алматы облысы Талғар ауданының оңтүстік-батыс бөлігінде, Іле Алатауы жотасының орталық бөлігінде орналасқан. Қорықтың негізгі бөлігі Талғар мен Шілік өзендерінің алаптарында орналасқан. Аумақтың батыс шекарасы Сол Талғар өзені бойымен, солтүстік шекарасы Оң Талғар өзені бойымен, ал шығыс шекарасы Есік пен Түрген өзендерінің аңғарларын бөліп тұратын биік сілемнің қырқасы бойымен өтеді. Қазақстанның Алматы мемлекеттік қорығы шекарасының қалған бөлігі — оңтүстік шекара Тоғызак асуы маңынан және Богатырь мұздығы арқылы, Шілік өзенінің жоғарғы ағысына дейін, Қосбұлақ-2 мен Тамшы өзендерінің арасындағы сілемге дейін өтеді. Қорық 
шекарасының батыстан шығысқа қарай түзу бойымен ұзындығы 32 км-ден астам, солтүстіктен оңтүстікке қарай 31 км. Қорықтың жалпы ауданы 71700 га құрайды. Жотаның ең биік шыңы — Талғар шыңы теңіз деңгейінен 4978,8 метр биіктікте орналасқан. Қорық аумағында қылқан жапырақты және жапырақты ормандар өседі, аумақтың бір бөлігін дала алып жатыр, ал қалған аумақты альпі шалғындары мен мұздықтар алып жатыр. Сондықтан мұнда флора мен фауна өте алуан түрлі. Қорықтың флорасы 930 өсімдік түрін қамтиды. Қорық аумағында 13 түрлі ағаш, 63 түрлі бұта, 79 түрлі бір жылдық, 50 түрлі екі жылдық және 712 түрлі көп жылдық өсімдік өседі. Қорықтың эндемиктері: Альберт құртқашашы, Мушкетов тарамышы, алматы өрнекгүлі, мұздық сарбалдырғаны, алматы тікентұмсығы, күмбел шомыртқагүлі, тянь-шань көкнәрі, шафран сарбасшөбі, алматы доланасы, талғар тікентұмсығы, іле кузиниясы, жоңғар бақбағы, іле жусаны, дала пионы, Островский қызғалдағы және т.б. Қорықта 18 реликт бар, олар — Шренк шыршасы, кавказ алмұрты, алтын адонис, шафран сарбасшөбі, Сиверс алмасы, жасыл бүлдірген, кәдімгі өрік, мұздық сарбалдырғаны және т.б. Қазақстанның Алматы табиғи қорығындағы сирек өсімдіктердің ішінде сүйелді қайың, орман бүлдіргені, алтын тобылғыторы, сондай-ақ қызғылт родиола өседі. Бес түрлі өсімдік әлемнің Қызыл кітабына енгізілген. Қорықта улы өсімдіктер де өседі, олардың ішіндегі ең әйгілісі — жоңғар уқорғасыны. Ол шырша ормандары белдеуінде, ірі шөпті шалғындарда, өзен жағалауларында кездеседі. Таулардың сәні — жіңішке жапырақты шаған, бірақ ол адам үшін өте қауіпті. Алматы қорығының фаунасы өте өзгеше. Мұнда кемінде 135 түрі есептелетін жарқын күндізгі көбелектердің алуан түрі көңіл қуантады. Омыртқалылар фаунасы 230 түрді қамтиды, оның ішінде: 3 түрлі балық, 2 түрлі қосмекенді, 6 түрлі бауырымен жорғалаушы, 177 түрлі құс және 39 түрлі сүтқоректі. Бауырымен жорғалаушылардан кесірткелерді және альпі белдеуіне дейін кездесетін улы жыланды — сұр жыланды көруге болады. Қорық көптеген құсқа баспана болған, мысалы өзендер мен бұлақтардың жағасында көк құс, кәдімгі және қоңыр сушылқара ұя салады. Бірақ құстардың көбі орман биотоптарында ұя салады. Жапырақты ормандарда орман көгершіні, жапалақ, шұбар тоқылдақ, қарамаңдай тағанақ кездеседі.
Қазақстанның Қызыл кітабына қорықта мекендейтін мына құс түрлері енгізілген: бүркіт, жетіқарақшы, құмай, шахин, үкі, орақтұмсық және көк құс. Қорықта өзендер мен бұлақтардың бойында тас сусары мекендейді, ал ағаш түбіне борсық қоныстанған. Мұнда аюды да кездестіруге болады, ал орман белдеуінің солтүстік беткейлерінде сілеусін кездеседі. Субальпі мен альпі белдеулерінде сұр суырлардың колониялары сирек емес. Таудың биігінде таутекелер мекендейді.
Наурзым мемлекеттік табиғи қорығы.
Қазақстанның Наурзым мемлекеттік табиғи қорығы — ең көне қорықтардың бірі. Ол 1931 жылы ұйымдастырылды. Қорық Қостанай облысының Наурзым және Әулиекөл аудандарында орналасқан, оның ауданы 191 381 га, оның ішінде орманмен жабылған аумақ 5 772 га, су айдындары алып жатқан аумақ 22 354 га. Қорық үш негізгі белдемге бөлінеді, учаскелер бір-бірінен тоғыздан он төрт 
шақырым қашықтықта орналасқан. Бірінші белдем тұзды да, тұщы да көлдерді, оларды қоршаған астық тұқымдас жайылма шалғындарды, сондай-ақ бірегей Наурзым қарағайлы орманын қамтиды. Екінші белдем майда жапырақты ормандардан тұрады, шағын аумақты шалғындар мен далалар, сондай-ақ шағын батпақты көлдер алып жатыр әрі ол Сыпсын деп аталады. Үшінші белдем ерсек деп аталады, ол қалқан қарағайлы орманнан, селеулі-типтес далалар мен бұталы далалардан тұрады. Қорықтың флорасы 687 түрлі жоғары сатыдағы өсімдікті қамтиды, олардың кемінде 20-сы әртүрлі санаттағы сирек өсімдік түрлерінің өкілдері. Қазақстанның Қызыл кітабына олардың 5-еуі енгізілген: қатты жапырақты қоңырбас, Шренк қызғалдағы, қырғыз қайыңы, дөңгелек жапырақты шықшөп және мұғалжар сарбасшөбі. Тағы 6 түрі сирек кездесетін жойылып бара жатқан өсімдік түрлерінің қатарына енгізуге ұсынылған. Бұл — қауырсынды селеу, Биберштейн және салбыраңқы қызғалдақтар, Фишер құсшөбі, Еділ адонисі, сарғыш бөріқарақаты. Қорықта эндемдердің де үлгілері бар: Нина және қостанай астрагалдары, қазақстан жебіршөбі, ұзынжемісті зығырошөбі.
Қорық аумағында 342 түрлі омыртқалы жануар есептеледі: 44 түрлі аң, 282 түрлі құс, 3-3 түрлі бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер және 10 түрлі балық. Наурзым орманында телеут тиіні мен емуранчик қосаяғы мекендейді, сондай-ақ қояндар мен кірпілерді кездестіруге болады. Орманда құр, ал көлдерде үйректер кездеседі. Қорықта түрлі кеміргіштер өте көп: тышқандар, дала тышқандары, атжалмандар (кәдімгі, эверсман, жоңғар), сарышұнақтар (үлкен, кіші, сары) және дала суыры. Жыртқыштар көп: ақкіс, арлан, дала күзені, борсық, қарсақ, түлкі, қасқыр. Сүтқоректілердің ірі өкілдерінен бұлан, елік, қабан бар. Наурзым қорығының аумағында тұрақты зерттеулер жүргізіледі.
Қазақстанның Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығы
Қазақстанның Барсакелмес қорығы Қызылорда облысының Арал ауданында орналасқан. Жалпы ауданы 172070 га әрі үш кластерлік учаскеден тұрады: «Барсакелмес», «Қасқакұлан», «Дельта». Барсакелмес қорығы 1939 жылы ұйымдастырылды. Ол Ақсу-Жабағылы, Наурзым және Алматы қорықтарымен қатар Қазақстандағы ең көне қорықтардың бірі болып саналады. Қорық бірегей болып саналады, өйткені ол 
ауқымы жаһандық экологиялық апат аймағында орналасқан жалғыз қорық. Қорықтың бедері шөлді типтегі жазық, эолдық пішіндермен (төбешіктер, қырқалар, ойыстар, фитогенді төбешіктер) және сазды-сортаңды шөлмен берілген. Бұрынғы Барсакелмес аралының ең биік нүктесі — теңіз деңгейінен 108 м. Барсакелмес қорығы аумағындағы климат жағдайы — ұзаққа созылатын ыстық жаз бен онша суық емес қыс. Қорық аумағында Арал теңізінің су айдындары (Үлкен және Кіші теңіз), сондай-ақ көптеген өзендер орналасқан, олардың ішінен Кіші теңізге құятын Сырдария өзені ерекшеленеді. Қорықтың фаунасы шамамен 325 түрлі жоғары сатыдағы тамырлы өсімдікті қамтиды, олардың арасында қазақстандық эндемиктер көп: арал және шыбықты жусан, Прат алабұтасы, бұйра және аласа жүзгін, Борщов қызғалдағы. Аралдың шығыс жағалауында сирек кездесетіні — мавзолея және бүрлі қылша, оңтүстік шөл элементтері. Барсакелмес пен Қасқакұлан учаскелеріндегі табиғи сексеуіл ну үлкен құндылыққа ие.
Қорықтың фаунасы мынадай сирек жануар түрлерін қамтиды: бұйра бірқазан, мәрмәр шүрегей, дуадақ, тырылдақ, кіші ақ құтан, аққөз сүңгуір, сыбызғы аққу, кіші аққу, дала бүркіті, ұйрек, жыланшы, қарақұс, бүркіт, қарабауыр бұлдырық, ақбауыр бұлдырық, бозторғай, қоңыр көгершін, үкі. Сырдарияның сағасында соңғы кезде суда жүзетін және су маңындағы құстардың саны артты, олардың арасында сирек түрлер көп: қызғылт бірқазан, қоқиқаз, сыбызғы аққу және т.б. Қорықта Қызыл кітапқа енгізілген сирек жануар түрлері (сүтқоректілер) — түрікмен құланы, қарақұйрық, киік мекендейді.
Қазақстанның Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы
Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы Астана қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан, бұл — бүкіл Орталық Азия аумағындағы бірегей орын. 1968 жылы құрылған қорық алып жатқан ауданы жөнінен Қазақстанның ең үлкен қорықтарының бірі болып табылады. Қорықтың жалпы ауданы 543171 га әрі бір тұтас учаскемен берілген. Қорық аумағы — Теңіз бен Қорғалжын деген екі үлкен көл. Дала ортасында бір кездері бүкіл ойысты толтырып тұрған ежелгі теңіздің қалдығы болып табылатын Теңіз-Қорғалжын көлдері жайылып жатыр. Теңіз көлінің ұзындығы 85 км, ені 35 км, «Теңіз» қазақ тілінен аударғанда «теңіз» дегенді білдіреді, судың минералдануы Дүниежүзілік мұхиттың тұздылығынан 5-6 есе асады, көл әлемдегі ең бірегей көлдердің бірі болып саналады. Көлде құстар ұя салатын 70-ке жуық кіші-гірім әрі үлкен арал бар. Бұл — 
Орталық Азиядағы ең ірі тұзды тұйық су айдыны. Қорғалжын көлі Теңіз көлінен айырмашылығы тұщы әрі, бәлкім, бұл — қамыс ну арқылы бөлінген бірнеше ірі шығанақтан тұратын және бірнеше көл түзетін жалғыз су айдыны: Есей, Жаманкөл, Сұлтанкелді, Көкай. Қорықтағы өсімдіктердің ішінде негізінен су-батпақты және шалғынды өсімдіктер басым, дала өсімдіктерінің шағын учаскелері (бетеге мен селеу формациясының бірлестіктері) бар. Флорасы 331 түрлі гүлді өсімдікті, Орталық Қазақстан ұсақ шоқысы флорасының 23%-ын қамтиды, сирек түрлері екеу — Шренк қызғалдағы және аппақ түймедақ. 8 түрлі мүк тәрізді өсімдік өседі. 29 түрлі қыналар жиналған, олардың ішінен 11 түрі Қазақстан үшін алғаш рет тіркелген. Қорықтың фаунасы алуан түрлі, мұнда 41 түрлі сүтқоректі, 24 түрлі кеміргіш мекендейді, сондай-ақ қорық аумағында 299 түрлі құс тіркелген, 120 түрі ұя салады, 63 түрі ұшып келеді, қалған 116 түрі ұшып өту кезінде белгіленген. 32 түрлі құс «Қызыл кітапқа» енгізілген. Қорықта 112 түрлі су-батпақ құсы есептеледі, оның ішінде сұқсырлар 4, гагаралар 1, ескекаяқтылар 3, ұзынсирақтылар 9, қоқиқаз 1, тақтатұмсықтылар 28, тауықтәрізділер 6, тырналар 3, шалшықшылар 42, шағалалар мен қарлығаштар 15. Қоқиқаз бен ұйрек ұялық популяциялары Орталық Азиядағы ең ірісі. Ихтиофаунасы 12 түрмен берілген, олардың ішінде ең көбі — мөңке, алабұға, тарақ балық, шортан. Бауырымен жорғалаушылар 3 түрмен берілген: дала сұржыланы, шұбар кесіртке және жылмаң кесіртке; қосмекенділер 2 түрмен: жасыл құрбақа және үшкіртұмсық бақамен берілген.
Қазақстанның Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы.
Қазақстанның Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының аумағында орналасқан. 1998 жылы ашылды. Қорықтың жалпы ауданы 20743 га. Оған екі учаске кіреді: Тентек өзенінің атырауы (17423 га) және Алакөл көлінің аралдары (3320 га). Аудан климаты күрт континенттік, жазы құрғақ, қысы салыстырмалы түрде суық. Алакөл көлі — Қазақстандағы ең сирек көл әрі Алакөл көлдер тізбегіндегі ең ірі 
көл, ол теңіз деңгейінен 347 метр биіктікте орналасқан. Оның ұзындығы 104 км-ге, ені 52 км-ге жетеді. Көлге Эмель, Тасты, Хатынсу және Ырғайты сияқты өзендер құяды. Көлдің жағалаулары көптеген түбектермен, мүйістермен, шығанақтармен қатты тілімделген, бұл оған қайталанбас көрік береді, ал көлдің ортасында аралдар орналасқан. Алакөл көлін дала теңізі деп атауға болады. Көл сирек әрі сұлу құс — қызғылт қоқиқаз үшін тартымды. Көлге құятын өзендердің сағаларында ондатра мекендейді, жағалауда қарабай, шауқарға, гагара, аққу, бірқазан, тырна кездеседі. Алакөл суларында көксерке, сазан, ақмарқа, алабұға сияқты балықтар мекендейді. Қорықта барлығы 33 түрлі сүтқоректі кездеседі. Сүтқоректілерден жиі кездесетіні — қабан, сібір елігі, ондатра, су жертесері. Жағалаудың шөлді учаскелерінде қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, ақкіс, дала күзені, ақ тышқан, ұзынқұлақ кірпі мекендейді. Кеміргіштерден қоян, тоғай құмтышқаны, қызылжақ сарышұнақ, кіші және үлкен қосаяқтар, соқыртышқан жеткілікті кездеседі. Қорықта 272 түрлі құс белгіленген, оның ішінде Тентек атырауында — 263 түрі (119-ы ұя салады), Алакөл аралдарында — 87 түрі (49-ы ұя салады). Алакөл қорығының символы — реликт шағала. Қорықтың флорасы 269 түрлі тамырлы өсімдікпен берілген. Ең алуан түрлілерімен ерекшеленетіні: күрделігүлділер, алабұталар, қоңырбастар, бұршақтар және ерінгүлділер тұқымдастары. Фитопланктон 58 түрлі балдырмен берілген. Көл бойында кәдімгі қамыс, қияқ, қоғажай, құрақ, жұмсақ су өсімдіктері өседі.
Қазақстанның Қаратау мемлекеттік қорығы
Қазақстанның Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы Қаратау жотасының орталық бөлігінде, Оңтүстік Қазақстан облысының аумағында орналасқан. Қорық Мойынқұм, Қызылқұм, Бетпақдала шөлдерімен шектеседі. Қорықтың жалпы ауданы 34300 га. Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы — республика қорықтарының ішіндегі ең жасы, ол 2004 жылы ашылды. Аумақ климаты континенттік, құрғақ. Қорық флорасы 400-ден астам түрді қамтиды. Түрлердің жалпы санының кемінде 25%-ы сирек кездесетін 
санатқа жатады. 53 түрі — қаратау эндемдері, тағы 10 түрі Қаратау мен Батыс Тянь-Шань үшін эндемикалық. Қызыл кітапқа 42 түрі енгізілген. Қорықта сирек кездесетін өсімдік түрлері де бар, мысалы: турчин жуасы, турлан құмаршығы, қырықбуынтәрізді прангос, Линчевский акантолимоны, Павлов кәрқызы, тікенді тікентұмсық, мыңжылке мыңжапырағы, Пятаева танацетопсисі, мыңжылке түймедағы, қаратау сасырбасы және т.б. Қорық фаунасы 30 түрлі сүтқоректімен берілген, оның ішінде үш Қызыл кітаптық — қаратау арқары, тас сусары және жайра. Бұдан бөлек «таза қанды» қаратау арқары тек осында ғана мекендейді. Қорықта тек кеміргіштер ғана жиі кездеседі, атап айтқанда кәдімгі соқыртышқан мен орман ұйқышысы. Жыртқыштар — түлкі, қарсақ, қасқыр, дала күзені сирек кездеседі. Қуыстар мен үңгірлерде жарқанаттар — өткір құлақты түнгі жарқанат, үлкен тағалықмұрын, ергежейлі жарқанат жиі кездеседі. Қорықтың құстар фаунасы қызықты әрі алуан түрлі — мұнда шамамен 80 түр тіркелген. Жыртқыш құстардың ішінде кездесетіні: ылашын, бүркіт, жұртшы, ергежейлі бүркіт, жыланшы және жетіқарақшы. Қосмекенділерден жасыл құрбақа мен көл бақасын көруге болады. Қорықта бауырымен жорғалаушылардың бес түрі белгілі. Аласа тауда мекендейтін Қызыл кітаптық сарыбауырдан бөлек, сұр жылан, шұбар жорға, жолақты кесіртке және сұр геккон да кездеседі. Балықтардан өзендерде ақмарқа мекендейді. Қорықтың омыртқасыздар фаунасы: інжуқанаттар, дуадарлар, шегірткелер, көбелектермен берілген.